Του Κωνσταντίνου Στάικου*
Η συζήτηση για το μέλλον της ανάπτυξης και της εργασίας δεν μπορεί να είναι αποκομμένη από την ουσιαστική επανεκτίμηση του ρόλου που διαδραματίζουν τα τεχνικά επαγγέλματα στη σύγχρονη οικονομία και κοινωνία. Τα τεχνικά επαγγέλματα αποτελούν τον πυρήνα της πραγματικής παραγωγής και τη στέρεη βάση πάνω στην οποία οικοδομείται η ανάπτυξη μιας χώρας.
Από την αρχαιότητα έως σήμερα, η τεχνική γνώση αποτελούσε βασικό συστατικό της προόδου των κοινωνιών. Στην αρχαία ελληνική σκέψη, υπήρχε σαφής διαχωρισμός μεταξύ επιστήμης και τέχνης, ωστόσο η τεχνική γνώση αντιμετωπιζόταν ως «εφαρμοσμένη σοφία», δηλαδή ως η πρακτική έκφραση της θεωρητικής γνώσης μέσα από δημιουργικές και παραγωγικές εφαρμογές. Η τεχνική κατάρτιση δεν υπήρξε ποτέ απλώς εργαλείο οικονομικής δραστηριότητας, αλλά και παράγοντας πολιτισμού και αισθητικής.
Ιδιαίτερα καθοριστικός υπήρξε ο ρόλος των τεχνικών επαγγελμάτων κατά τη διάρκεια της βιομηχανικής επανάστασης. Χωρίς μηχανουργούς, σιδηρουργούς, τεχνικούς συντήρησης, κατασκευαστές και εξειδικευμένους εργαζόμενους, δεν θα ήταν δυνατή η ανάπτυξη των εργοστασίων, των σιδηροδρόμων, των ενεργειακών δικτύων και των βασικών υποδομών που θεμελίωσαν τη σύγχρονη εποχή.
Στη χώρα μας, η ιστορική πορεία της τεχνικής εκπαίδευσης ξεκίνησε συστηματικά ήδη από το 1828, όταν ο Ιωάννης Καποδίστριας, αναγνωρίζοντας την ανάγκη επαγγελματικής μόρφωσης του πληθυσμού, προχώρησε στην ίδρυση των πρώτων δημόσιων τεχνικών σχολών. Σχολές οικοδομικής, αγροτικής κατάρτισης, τορναδόρων, ξυλουργικής, μεταλλουργίας, τυπογραφίας και άλλων ειδικοτήτων αποτέλεσαν τους πρώτους πυρήνες επαγγελματικής εκπαίδευσης στη νεότερη Ελλάδα.
Στα μεταγενέστερα χρόνια, η τεχνική εκπαίδευση οργανώθηκε θεσμικά μέσα από τις Σχολές Μαθητείας που δημιουργήθηκαν από τον Οργανισμό Απασχολήσεως και Ασφαλίσεως Ανεργίας το 1952, θεσμό που εξελίχθηκε στον σημερινό δημόσιο φορέα απασχόλησης και κατάρτισης. Σήμερα, η επαγγελματική εκπαίδευση συνεχίζει να παρέχεται μέσα από σύγχρονες δομές όπως τα Επαγγελματικά Λύκεια και τις Σχολές Ανώτερης Επαγγελματικής Κατάρτισης, οι οποίες διαδέχθηκαν τις παλαιότερες μορφές μαθητείας.
Παρά την ιστορική σημασία της τεχνικής εκπαίδευσης, για μεγάλο χρονικό διάστημα κυριάρχησε κοινωνικά η αντίληψη ότι η ακαδημαϊκή πορεία αποτελεί τη μοναδική διαδρομή επαγγελματικής επιτυχίας. Η μονομερής αυτή έμφαση στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση οδήγησε στη σταδιακή υποβάθμιση της κοινωνικής εικόνας των τεχνικών επαγγελμάτων, τα οποία αντιμετωπίστηκαν ως «δεύτερη επιλογή». Το αποτέλεσμα αυτής της τάσης ήταν η δημιουργία μιας αντίφασης στην αγορά εργασίας: από τη μία πλευρά αυξήθηκε ο αριθμός των πτυχιούχων σε επαγγέλματα με περιορισμένη ζήτηση και από την άλλη ενισχύθηκε η έλλειψη εξειδικευμένου τεχνικού προσωπικού.
Σήμερα, η πραγματικότητα της αγοράς εργασίας ανατρέπει αυτή την εικόνα. Οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν ολοένα και μεγαλύτερη δυσκολία στην κάλυψη θέσεων τεχνικών ειδικοτήτων, ενώ η ανεργία σε παραδοσιακά κορεσμένα επαγγέλματα υψηλής ακαδημαϊκής εξειδίκευσης παραμένει υψηλή. Αντίθετα, επαγγέλματα όπως οι τεχνικοί εγκαταστάσεων, οι ηλεκτρολόγοι, οι ψυκτικοί, οι χειριστές μηχανημάτων και οι ειδικοί των σύγχρονων συστημάτων αυτοματισμού και ενέργειας βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο της ζήτησης.
Σύμφωνα με διεθνείς οργανισμούς, οι χώρες όπου η επαγγελματική εκπαίδευση και η μαθητεία έχουν θεσμική ισχύ παρουσιάζουν χαμηλότερα ποσοστά ανεργίας και ισχυρότερη παραγωγική βάση. Στις χώρες της κεντρικής Ευρώπης, η σύνδεση εκπαίδευσης και παραγωγής έχει αποδειχθεί ότι ενισχύει την ανταγωνιστικότητα και τη σταθερότητα της οικονομίας.
Ειδικότερα, τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι σημαντικό ποσοστό μαθητών στην ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση συμμετέχει σε προγράμματα επαγγελματικής και τεχνικής κατάρτισης, ενώ η απασχολησιμότητα των αποφοίτων τεχνικών σπουδών είναι ιδιαίτερα υψηλή. Η εμπειρία χωρών όπου εφαρμόζεται το σύστημα διττής μαθητείας αποδεικνύει ότι η άμεση διασύνδεση σχολών και επιχειρήσεων μειώνει την ανεργία και ενισχύει την παραγωγικότητα.
Η προοπτική της περιφέρειας Στερεάς Ελλάδας συνδέεται άμεσα με την ενίσχυση της τεχνικής κατάρτισης. Η ισχυρή βιομηχανική βάση της περιοχής, με σημαντική δραστηριότητα στους τομείς της μεταποίησης, της ενέργειας, των κατασκευών, των μεταφορών και της εφοδιαστικής αλυσίδας, δημιουργεί αυξημένες ανάγκες για εξειδικευμένους τεχνικούς εργαζόμενους. Στις σύγχρονες παραγωγικές δομές, ειδικότητες όπως τεχνικοί συντήρησης, τεχνολόγοι αυτοματισμού, ηλεκτρολόγοι, ψυκτικοί, τεχνικοί φωτοβολταϊκών και αιολικών συστημάτων, τεχνικοί πληροφορικής, συναρμολογητές και χειριστές βιομηχανικών γραμμών παραγωγής αποτελούν επαγγέλματα υψηλής ζήτησης.
Η μετάβαση στην πράσινη οικονομία και στον ψηφιακό μετασχηματισμό θα ενισχύσει ακόμη περισσότερο τη σημασία των τεχνικών δεξιοτήτων. Η εγκατάσταση και συντήρηση συστημάτων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, η ανάπτυξη δικτύων οπτικών ινών και οι τεχνολογίες βιομηχανικού αυτοματισμού αποτελούν τομείς που θα διαμορφώσουν την αγορά εργασίας των επόμενων δεκαετιών.
Παράλληλα, σε έναν κόσμο όπου η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται ραγδαία, αναδεικνύεται ακόμη περισσότερο η αξία της ανθρώπινης δεξιότητας. Η τεχνολογία δεν αποτελεί απειλή για την εργασία, αλλά εργαλείο που μπορεί να συνυπάρξει δημιουργικά με την ανθρώπινη γνώση και εμπειρία. Ωστόσο, υπάρχουν τομείς όπου η ανθρώπινη τεχνική παρέμβαση παραμένει αναντικατάστατη, καθώς οι ανάγκες της παραγωγής, των υποδομών και της καθημερινής ζωής απαιτούν δεξιότητες που δεν μπορούν εύκολα να αυτοματοποιηθούν.
Οι προβλέψεις ευρωπαϊκών μελετών δείχνουν ότι η ζήτηση για τεχνικές δεξιότητες θα παραμείνει ισχυρή για τα επόμενα χρόνια, με μεγάλο μέρος των νέων θέσεων εργασίας να δημιουργείται είτε για την αντικατάσταση εργαζομένων που αποχωρούν από την αγορά εργασίας είτε για την κάλυψη νέων τεχνολογικών αναγκών. Η προοπτική αυτή καταδεικνύει ότι η επένδυση στην τεχνική εκπαίδευση δεν αποτελεί βραχυπρόθεσμη επιλογή, αλλά στρατηγική κατεύθυνση για το μέλλον της οικονομίας.
Η κοινωνία οφείλει να αναγνωρίσει τα τεχνικά επαγγέλματα ως ισότιμη επιλογή επαγγελματικής σταδιοδρομίας. Η ενίσχυση της μαθητείας, η πιστοποίηση τεχνικών δεξιοτήτων, η σύνδεση των εκπαιδευτικών δομών με τις επιχειρήσεις και η καλλιέργεια θετικής κοινωνικής αντίληψης για την τεχνική εργασία αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις για τη διαμόρφωση ενός βιώσιμου αναπτυξιακού μοντέλου.
Η επένδυση στη γνώση που παράγει πρακτικό αποτέλεσμα, η παροχή ισότιμων επαγγελματικών ευκαιριών στους νέους και η ανάδειξη της τεχνικής σταδιοδρομίας ως επιλογής κοινωνικής και οικονομικής αξίας αποτελούν βασικούς στόχους για το μέλλον.
Σε μια εποχή που η τεχνολογία μετασχηματίζει την εργασία, η κοινωνία καλείται να διασφαλίσει ότι ο ανθρώπινος παράγοντας δεν θα αντιμετωπιστεί ως αναλώσιμο στοιχείο. Η ανθρώπινη δεξιότητα, η εμπειρία και η δημιουργική τεχνική γνώση παραμένουν θεμελιώδεις προϋποθέσεις για τη λειτουργία των κοινωνιών.
Το μέλλον της οικονομίας, της παραγωγής και της κοινωνικής συνοχής συνδέεται άμεσα με την αναβάθμιση των τεχνικών επαγγελμάτων. Μια κοινωνία που υποτιμά την τεχνική εργασία υπονομεύει τη δική της αναπτυξιακή βάση.
Γι’ αυτό, η συλλογική προσπάθεια πολιτείας, τοπικών φορέων, εκπαιδευτικών δομών και επιχειρήσεων πρέπει να στραφεί προς τη δημιουργία ενός ισχυρού πλαισίου επαγγελματικής κατάρτισης και μαθητείας, αντίστοιχου με τα πιο επιτυχημένα ευρωπαϊκά παραδείγματα.
Τα τεχνικά επαγγέλματα δεν αποτελούν επιλογή του παρελθόντος, αλλά τη βάση πάνω στην οποία μπορεί να στηριχθεί το μέλλον της εργασίας, της παραγωγής και της κοινωνικής ανάπτυξης.
*Ο Κωνσταντίνος Στάικος είναι Πρόεδρος του Επιμελητηρίου Βοιωτίας.